Publisert i %1$s Anmeldelse

Individualist i flokken

«Eg trur han har lyst til å vere ein utfordrar for sine motstandarar også etter at oska fer med vinden over Røst og Jæren», skriv vår faste anmeldar om Per Fugelli si siste bok, «Per dør». 

Skribent person Geir Sverre Braut Professor i helsefag ved Høgskulen på Vestlandet, utredningsleder i Statens helsetilsyn og seniorrådgiver ved Stavanger universitetssjukehus.  date_range Publisert 22.9.2017, oppdatert 13.10.2017

Vi har i mange år levd med kunnskapen om den døden som skulle kome. Den siste tida har vi også visst at den døde skulle gi ut ei bok når livet var omme. Ikkje nok med det. Livet fram mot døden for Per Fugelli skal også forteljast gjennom ein film som kjem seinare i haust.

Foto av Geir Sverre Braut
GEIR SVERRE BRAUT

«Verdige mennesker blir trygge og rause, de vil dele verdighet», skriv Fugelli i boka. Dei rause menneska, som torer vere seg sjølve i møte med andre, er eit gjennomgåande tema i mykje av det som han har skrive opp gjennom åra. I denne boka deler han sjølv raust av sine eigne erfaringar frå dei to siste åra som han fekk leve.

Boka er bygd opp av tekstar kronologisk ordna etter når dei er skrivne. Det er korte snuttar, nesten som aforismar. Det er lengre passasjar, som har eit novellepreg over seg. Nokre av tekstane er ganske allmenne, knapt verdt å nemna. Andre er fine forteljingar som gir lesaren nye perspektiv på døden, men ikkje minst på livet. Samla sett les eg tekstane som ei veksling mellom det kjende og det ukjende, det som har vore og det som skal kome. Ikkje minst er det ei von om ei like god framtid for etterkomarane som det forfattaren sjølv har opplevd i si tid.

Denne typiske «perske» talemåten gir denne endelege teksten ein personleg autoritet og eit truverde som viser at han gir av seg sjølv, også her i siste fase.

Kort sagt: Dette er Per Fugellis kognitive og emosjonelle testament til det norske folket, nei, til det norske samfunnet; eit samfunn som har var så tett knytt til, stolt av og glad i. Men uroa for framtida for nettopp dette samfunnet, ligg djupt i mange av tekstane her i boka, som elles i forfattarskapen hans. I oktober 2015 har han notert: «Vi borer dypt i fjell og havbunn, men bare grunt i egen sjel.» Han har fleire spark på leggen til Framstegspartiet, og han forsøker seg på ei fin takling av Kristeleg Folkeparti – nettopp slik som alle som kjenner stilen hans ville vente seg.

Når han omtalar si eiga helse, skjer det med ein språkleg stil som knapt andre enn Fugelli hadde fått til.

Han er passe personleg i tekstane, og sklir aldri over i det klamme, private. Når han omtalar si eiga helse, skjer det med ein språkleg stil som knapt andre enn Fugelli hadde fått til. Smak for eksempel på: «Min hukommelse er som et plyndret bibliotek.» Når han omtalar dei drepande triste funna frå ei MR-undersøking, tar han rett og slett teksten direkte frå røntgenlegen sin omtale: «Man ser tallrike lyspunkter i begge lunger.» Kva meir er det eigentleg å seie? Allusjonen til Wergelands «Klag ikke under Stjernerne over Mangel paa lyse Punkter i dit Liv» er fortreffeleg.

Mange av dei språklege bileta kjenner vi frå tidlegare skrifter. Dansen er der, flokken like eins. Grunnstoff og resept kjem vi heller ikkje utanom. Denne typiske «perske» talemåten gir denne endelege teksten ein personleg autoritet og eit truverde som viser at han gir av seg sjølv, også her i siste fase. Nokre nye ord kjem med. Parasymptom likte eg godt; underlege handlingar som må tolkast – kanskje uttrykk for ei slag kopling mellom det sjelelege og det kroppslege, som viser seg før dei ordinære patologiske uttrykka gjer seg gjeldande.

Lesinga av boka minna meg om ei rekkje andre tekstar eg har lese med gode observasjonar og refleksjonar rundt livet kort før døden.

På eitt område er forfattaren slett ikkje ferdigtenkt. Det handlar om omgrepet, og kanskje fenomenet, ånd. I teksten om parasymptom ligg det åndelege tett under når han fortel om den uforklårlege lysta til å laga eit seminar om døden i 2005, før han visste at han var i ferd med å bli sjuk. Men 26 sider seinare skriv han: «Jo, eg har alltid trodd på ånd. Ånd til å tåle med, til å skape mening med, til å takke med, til å elske med – men ikke til å drepe kreftceller med.» Han kunne gjerne fått dagar og år til å grunne meir på dette, for her kan han ha vore på sporet av noko spennande.

Fugelli har ei klår kollektivistisk forforståing i sine skrifter. «Å ville den andre vel. Å dele makt. Å være ærlig.» Ja, det opnar for samspel og solidaritet. Men i det perspektivet blir det kanskje litt vel enkelt å seie: «Mening må mennesket skape selv», utan å drøfte nærare om ikkje også meiningsskapinga er kollektivistisk. Sjølv om han ikkje seier noko direkte om det, trur eg at han meiner det slik. I alle fall viser han korleis andre har vore med på å gi hans eige liv meining gjennom den omfattande bruken han gjer av tilvisingar til litterære verk.

Ikkje minst maktar han også i det siste skriftet å provosere lesaren

Lesinga av boka minna meg om ei rekkje andre tekstar eg har lese med gode observasjonar og refleksjonar rundt livet kort før døden. Erik Egelands diktsamling «Blå skygge» og Dagfinn Hauges «Slik dør menn», er mellom dei. Men høgst står nok «Til min Gyldenlak» og «Anden Nat paa Hospitalet» som Wergeland skreiv få dagar før han døydde. Les gjerne noko av dette parallelt med boka til Fugelli.

Den som er diktar, har same livet som alle andre, men ser likevel noko meir. Fugelli er ein god observatør. Han evnar å spele vidare på andre sine idear, og ikkje minst maktar han også i det siste skriftet å provosere lesaren. Sjølv om det fort kan bli sett på som ufint å utfordre ein død mann til duell, trur eg ikkje det er rett å seie: Kvil i fred. Eg trur han har lyst til å vere ein utfordrar for sine motstandarar også etter at oska fer med vinden over Røst og Jæren.

 

PER FUGELLI

PER DØR

Cappelen Damm, 2017

ISBN 978-82-02-55991-5

245 sider NOK 379,-

Del gjerne!

Legg inn en kommentar